"Jedna z tych świątyń - rywalka świątyni Salomona - mogłaby zająć honorowe miejsce obok najpiękniejszych naszych budowli. Jest wspanialsza niż cokolwiek z tego, co zostawiła nam Grecja lub Rzym" - napisał o świątyni Angkor Wat Francuz Henri Mouhot, który w styczniu 1860 roku nadział się na nią w kambodżańskiej dżungli na północ od wielkiego jeziora Tonla Sap.

Angkor Wat widziane zza fosy
Autor: Małgorzata Strzelec. Wszelkie prawa zastrzeżone

Ponad tysiąc lat wcześniej (wedle tradycji w 802 roku) lokalny khmerski władca Dżajawarman II założył w tym miejscu miasto Angkor, stolicę swego państwa. Był to bardzo mądry wybór. Tereny te obfitowały w wodę i po zbudowaniu sieci kanałów nawadniających rolnicy mogli się cieszyć zbiorami ryżu przez cały rok.

Z czasem Angkor rozrosło się w gigantyczną metropolię, w której żyło przypuszczalnie około 750 tysięcy ludzi. Zajmowało obszar około tysiąca kilometrów kwadratowych - dwa razy więcej niż dziś Warszawa - co czyni je największym pod względem powierzchni miastem na świecie przed rewolucją przemysłową. Miasto to jednak znacznie różniło się od swoich europejskich odpowiedników. Ludzie żyli w zwykłych drewnianych chatach, między którymi ciągnęły się pola ryżu. Kanały nie tylko dostarczały wodę na pola, ale tworzyły też wygodną sieć komunikacyjną. Państwo Khmerów stało się wielką potęgą. Następcy Dżajawarmana chętnie wyprawiali się przeciwko sąsiadom, zaś w stolicy stawiali coraz wspanialsze kamienne świątynie. Każdy kolejny władca chciał bowiem przyćmić budowlę poprzednika. W tym wyścigu zwyciężył Surjawarman II, który w połowie XII wieku zbudował poświęcony hinduskiemu bogowi Wisznu Angkor Wat.

Angkor Wat. Teren między murem zewnętrznym, a pierwszym tarasem
Autor: Małgorzata Strzelec. Wszelkie prawa zastrzeżone

Trochę upraszczając Angkor Wat to dość rozległa i niska piramida schodkowa, na której zbudowano kamienne wieże i galerie. Trzy tarasy piramidy mają łącznie niewiele ponad 22 metry wysokości, a najniższy z nich ma boki o wymiarach 187 na 215 metrów. O wspaniałości świątyni decydują jednak budowle, które wyczarowali na tarasach khmerscy kamieniarze. Stojąca na szczycie piramidy wieża ma 42 metry wysokości, a wieże boczne 32 metry. Biegnące wzdłuż tarasów galerie zdobią piękne reliefy przedstawiające dwór khmerski, wojnę, piekło oraz sceny z hinduskich eposów Ramajana i Mahabharata. Cały kompleks otoczony jest murem (1000 na 815 metrów) i monumentalną fosą szerokości 180 metrów.

Angkor Wat z lotu ptaka
Autor: Charles J Sharp. Zdjęcie na licencji Creative Commons Attribution 2.5

Budowa tej przewspaniałej świątyni nie zaspokajała jednak ambicji Surjawarmana. Toczył też liczne wojny, przede wszystkim z Czamami, którym zabrał część ziem, korzystając z ich zaangażowania w wojnę z Wietnamczykami. Król zmarł w 1150 roku, gdy Angkor Wat nie był jeszcze ukończony. 27 lat poźniej Czamowie zawarli pokój z Wietnamczykami i całą potęgą zaatakowali Khmerów. Ich wojska wtargnęły do Angkor, zabiły króla i zniszczyły miasto. Pod wodzą nowego władcy Dżajawarmana VII Khmerowie wypędzili najeźdźców, a po wielu latach wojen pomścili klęskę łupiąc w 1191 stolicę Czamów.

Dżajawarman VII pozostawił po sobie inną piękną świątynię - Bajon. Słynie ona z wielkich rzeźb łagodnej męskiej twarzy będącej być może obliczem króla przedstawionego jako buddyjski bodhisattwa. Świątynia Bajon leży w środku zbudowanej przez Dżajawarmana około kilometr od Angkor Wat królewskiej dzielnicy Angkor Thom (Wielki Angkor). Było to prawdziwe miasto w mieście otoczone wysokim murem długości 12 kilometrów. Pełniło rolę religijnego i administracyjnego centrum khmerskiego państwa.

Khmerowie atakują Czamów. Relief z Bajon
Autor: Małgorzata Strzelec. Wszelkie prawa zastrzeżone

Za panowania Dżajawarmana VII Imperium Khmerów osiągnęło największą potęgę, kontrolując znaczną część Indochin. Później państwo stopniowo słabło. Do ostatecznego upadku Angkor miał doprowadzić najazd Tajów w 1431 roku. Khmerowie przenieśli wówczas swoją stolicę do Phnom Penh.

Wydaje się jednak, że winą za upadek miasta nie należy obarczać Tajów, ale Khmerów. Zespół archeologów, który pod kierunkiem profesora Rolanda Fletchera z uniwersytetu w Sydney bada pozostałości Angkor ustalił, że najpewniej przyczyną jego opuszczenia było załamanie się rozbudowywanego przez stulecia systemu kanałów i zbiorników. Naukowcy podejrzewają, że system zaczął być zbyt skomplikowany i Khmerowie przestali nad nim panować. Sytuację pogarszało wycięcie pobliskich lasów. Pędząca po ogołoconym terenie woda zmywała glebę do kanałów. Najnowsze badania wskazują, że znaczny udział w upadku miasta mogły też mieć zmiany klimatyczne wywołane przez małą epokę lodowcową. Mieszkańcy Angkor zaczęli przenosić się na południe i to zapewne na wiele lat przed tajskim najazdem. Gdy Mouhot dotarł do Angkor, po wielkim mieście zostały już tylko zarośnięte drzewami kamienne świątynie i ślady kanałów.

Polecam jeszcze dwa zdjęcia. Na pierwszym dobrze widać rozkład budowli w Angkor Wat, a na drugim można obejrzeć cały Angkor z kosmosu (3MB!). Dobrze widoczny prostokąt na środku zdjęcia to fosa Angkor Wat. Zaraz nad nią widać zarys dużo większego Angkor Thom z szarą plamką Bajon w środku.

Apsara z Bajon. Apsary to niebiańskie nimfy, które uprzyjemniały czas bogom.
Śmiertelnicy też lubili na nie popatrzeć, więc często je rzeźbiono
Autor: Małgorzata Strzelec. Wszelkie prawa zastrzeżone

Na koniec zapraszam na film.

Wiele pięknych zdjęć zrobionych przez Małgorzatę Strzelec, a także jej wrażenia i wspomnienia z podróży do Iranu, Egiptu, Indii, Tybetu, Mongolii, Chin, Turcji i kilku innych egzotycznych dla nas krajów znajdziecie w wydanej właśnie książce "Spojrzenia". Gorąco polecam. Warto zajrzec też na blog Spojrzenia.

Aktualizacja

W sierpniu 2007 roku w PNAS ukazał się artykuł podsumowujący kilkanaście lat prac mających na celu stworzenie dokładnej mapy archeologicznej Angkoru. Więcej na ten temat dowiecie się z mojego artykułu dla Gazety Wyborczej.